Việt Nam có FTA với 60+ quốc gia — thị trường tiếp cận trên 1,5 tỷ người tiêu dùng với mức thuế ưu đãi.

Việt Nam có bao nhiêu FTA và tại sao SME chưa tận dụng được?

Việt Nam đã ký kết 19 Hiệp định thương mại tự do (FTA), trong đó nổi bật nhất là EVFTA (với EU, hiệu lực từ 2020), CPTPP (với 11 nước bao gồm Canada, Nhật, Úc, Mexico), và RCEP. Các FTA này lý thuyết tạo ra lợi thế cạnh tranh khổng lồ. Nhưng thực tế, nhiều SME vẫn đang xuất với mức thuế MFN (Most Favored Nation) cao hơn nhiều vì không biết cách áp dụng đúng.

Vấn đề cốt lõi: để được hưởng ưu đãi thuế FTA, hàng hóa phải đáp ứng Quy tắc xuất xứ (Rules of Origin — RoO) và nhà xuất khẩu phải có Giấy chứng nhận xuất xứ (C/O) đúng mẫu. Đây là rào cản mà nhiều SME không vượt qua được vì thiếu kiến thức.

EVFTA — Cơ hội lớn nhất với thị trường EU

EVFTA loại bỏ dần 99% dòng thuế giữa Việt Nam và EU — đây là con số cao nhất trong các FTA Việt Nam từng ký. Kết quả thực tế: xuất siêu sang EU năm 2025 đạt 38,6 tỷ USD, tăng 10,1%.

Dệt may xuất EU qua EVFTA

Thuế dệt may trước EVFTA: 12%. Sau EVFTA lộ trình 0% — cơ bản đã hoàn thành. Điều kiện xuất xứ: vải phải được dệt hoặc sản xuất tại Việt Nam (không được nhập từ Trung Quốc). Đây là rào cản lớn nhất — phần lớn nguyên liệu dệt may Việt Nam vẫn nhập từ Trung Quốc (60% nguyên liệu). Giải pháp: đa dạng hóa nguồn nguyên liệu sang Ấn Độ, Mỹ, Brazil để đáp ứng quy tắc xuất xứ.

Nông sản và cà phê xuất EU qua EVFTA

Cà phê và nhiều nông sản Việt được hưởng thuế 0% ngay khi EVFTA có hiệu lực. Điều kiện C/O form EUR.1 (cho lô hàng có giá trị > 6.000 EUR) hoặc REX — tự chứng nhận xuất xứ (cho nhà xuất khẩu đã đăng ký). Lưu ý: EUDR yêu cầu thêm chứng minh nguồn gốc không gây mất rừng — đây là quy định mới cần chuẩn bị song song.

Đồ gỗ xuất EU qua EVFTA

Thuế đồ gỗ vào EU trước EVFTA: 0–5,6%. EVFTA giúp toàn bộ về 0%. Đây không phải lợi thế lớn về thuế quan nhưng EVFTA giúp Việt Nam được EU nhìn nhận là đối tác thương mại ưu tiên, tăng uy tín cho hàng Việt. Điều kiện EUDR (chống phá rừng) là yêu cầu thực tế quan trọng hơn.

CPTPP — Mở cửa Canada, Nhật, Úc, Mexico

CPTPP bao gồm 11 quốc gia với tổng GDP 13,5 nghìn tỷ USD. Các thị trường đặc biệt có giá trị cho SME Việt:

• Canada: Dệt may, thủy sản, đồ gỗ — thuế về 0% theo lộ trình 10 năm. Canada là thị trường đang tăng trưởng nhanh cho đồ nội thất Việt (42 triệu USD đồ nội thất phòng ngủ năm 2024).

• Nhật Bản: Nông sản, thủy sản, dệt may — một số mặt hàng được giảm thuế đáng kể. Nhật là thị trường đồ gỗ lớn thứ 2 của Việt Nam.

• Australia: Thủy sản, rau quả nhiệt đới — thuế 0% ngay lập tức. Thị trường nhập khẩu đồ gỗ ngoại thất quan trọng.

• Mexico, Chile, Peru: Thị trường mới nổi cho cà phê, hạt điều — chưa có nhiều SME Việt khai thác.

Cách lấy C/O đúng chuẩn FTA — Quy trình thực tế

1. Xác định mã HS code chính xác của sản phẩm — mọi lỗi về HS code đều dẫn đến C/O sai.

2. Kiểm tra Quy tắc xuất xứ cụ thể cho mã HS đó trong từng FTA (tại website Bộ Công Thương hoặc Trung tâm WTO).

3. Lập hồ sơ chứng minh xuất xứ: invoice nguyên liệu, chứng từ nhập khẩu, bảng tính hàm lượng giá trị nội địa (RVC).

4. Nộp hồ sơ tại VCCI (form EUR.1 cho EU, form D cho ASEAN, form CPTPP...) hoặc tự chứng nhận REX nếu đã đăng ký.

Nếu không đủ điều kiện xuất xứ thì có cách nào tận dụng FTA không?

Có một số giải pháp: (1) Chuyển sang nhà cung cấp nguyên liệu trong nước hoặc từ quốc gia thành viên FTA. (2) Tăng tỷ lệ gia công tại Việt Nam để đạt ngưỡng RVC. (3) Áp dụng quy tắc 'đủ gia công' (sufficient processing) — nếu gia công tại Việt Nam đủ làm thay đổi căn bản tính chất sản phẩm, hàng được coi là xuất xứ Việt Nam.

EVFTA đưa thuế dệt may vào EU từ 12% xuống 0% — chênh lệch này quyết định thắng thua cạnh tranh với Bangladesh, Ấn Độ.