Xung đột Trung Đông khiến nhiều hãng tàu phải đổi lộ trình — thời gian vận chuyển sang châu Âu và bờ Đông Mỹ kéo dài thêm 1-2 tuần. (Nguồn: VASEP, VITAS — Báo cáo quý 1/2026)

Bức tranh địa chính trị 2026: 'Ba lớp rủi ro' mà doanh nghiệp phải hiểu

PGS.TS Nguyễn Hữu Huân, chuyên gia kinh tế, phân tích tháng 3/2026: Căng thẳng địa chính trị hiện đang tạo ra ba lớp rủi ro đồng thời cho doanh nghiệp xuất khẩu Việt Nam — năng lượng, logistics, và tỷ giá. Đây không phải rủi ro riêng lẻ mà là chuỗi phản ứng có thể khuếch đại lẫn nhau.

Lớp rủi ro 1: Năng lượng

Xung đột Trung Đông có thể đẩy giá dầu tăng — kéo theo chi phí sản xuất và nhiên liệu vận tải tăng. Với SME sử dụng nhiều năng lượng (dệt may, chế biến thực phẩm, gỗ), mỗi 10% tăng giá dầu có thể ảnh hưởng 2-5% chi phí sản xuất. Giải pháp: đầu tư điện mặt trời mái nhà để giảm phụ thuộc vào điện lưới biến động theo giá nhiên liệu.

Lớp rủi ro 2: Logistics

Phó Tổng Thư ký VASEP Lê Hằng chia sẻ đầu 2026: 'Các hãng tàu điều chỉnh hải trình để tránh khu vực bất ổn khiến thời gian vận chuyển sang châu Âu và bờ Đông Hoa Kỳ kéo dài thêm từ một đến hai tuần.' Điều này không chỉ làm tăng chi phí — nó ảnh hưởng đến khả năng giao hàng đúng hạn, yếu tố sống còn với ngành thực phẩm và thời trang.

Lớp rủi ro 3: Tỷ giá

Đồng USD biến động mạnh khi có bất ổn địa chính trị. SME nhận USD từ xuất khẩu có thể hưởng lợi hoặc chịu thiệt tùy thời điểm quy đổi — nhưng sự bất định của tỷ giá làm khó việc lập kế hoạch tài chính dài hạn.

OECD dự báo tăng trưởng toàn cầu giảm từ 3,2% (2025) xuống còn 2,9% (2026) trước khi phục hồi nhẹ lên 3,1% vào 2027. Môi trường tăng trưởng thấp hơn có nghĩa là doanh nghiệp phải giành thị phần từ đối thủ, không thể chỉ 'cưỡi sóng' tăng trưởng chung.

Framework quản trị rủi ro cho SME xuất khẩu

Bước 1: Lập bản đồ rủi ro cụ thể cho doanh nghiệp

Mỗi doanh nghiệp có profile rủi ro khác nhau. SME xuất sang Mỹ có rủi ro thuế quan cao hơn. SME xuất thực phẩm tươi sống có rủi ro logistics cao hơn. SME phụ thuộc nguyên liệu nhập khẩu có rủi ro tỷ giá và chuỗi cung ứng cao hơn. Bước đầu tiên: liệt kê cụ thể 5-10 rủi ro có thể ảnh hưởng đến hoạt động xuất khẩu của bạn.

Bước 2: Đánh giá và phân loại theo mức độ ưu tiên

Bước 3: Xây dựng kế hoạch phản ứng cho từng rủi ro

• Rủi ro thuế quan: Có sẵn danh sách 3-5 thị trường thay thế cho từng sản phẩm; đã có mối quan hệ sơ bộ với buyer tại các thị trường đó; có thể chuyển đơn hàng trong vòng 30-60 ngày

• Rủi ro logistics: Có ít nhất 2 forwarder và 2 hãng tàu khác nhau; có điều khoản hợp đồng cho phép điều chỉnh ngày giao nếu bất khả kháng; tối ưu đóng hàng để giảm số container

• Rủi ro buyer không trả: Đã thực hiện xác minh buyer; ưu tiên L/C hoặc T/T trước xuất hàng; có bảo hiểm tín dụng xuất khẩu (VBSP cung cấp) cho đơn hàng lớn

• Rủi ro tỷ giá: Dùng tài khoản ngoại tệ; cân nhắc forward contract cho đơn hàng lớn; tính buffer tỷ giá vào giá báo

Đa dạng hóa thị trường — Bảo hiểm tốt nhất trước địa chính trị

Đây là bài học quan trọng nhất từ năm 2025. Doanh nghiệp nào đã có sẵn mối quan hệ với Trung Quốc, ASEAN, và châu Âu trước khi Mỹ điều chỉnh thuế đã ứng phó nhanh hơn nhiều so với doanh nghiệp chỉ bán vào Mỹ. Không có gì thay thế được sự chuẩn bị trước.

Theo VASEP, Hiệp hội Dệt may, và Hiệp hội Điện tử đều đã 'sớm khuyến nghị cộng đồng doanh nghiệp trước những diễn biến mới của chính sách thuế quan, cũng như địa chính trị thế giới. Phản ứng của cộng đồng doanh nghiệp đang dần chuyển từ tâm thế ứng phó tình huống sang tư duy chiến lược dài hạn.'

Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu là gì và SME có thể mua ở đâu?

Bảo hiểm tín dụng xuất khẩu bảo vệ doanh nghiệp khi buyer nước ngoài không trả tiền (phá sản, vỡ nợ, hoặc rủi ro chính trị ngăn cản thanh toán). Tại Việt Nam, Ngân hàng Chính sách Xã hội (VBSP) và một số công ty bảo hiểm tư nhân cung cấp sản phẩm này. Phí bảo hiểm thường 0,5-2% giá trị đơn hàng — đáng đầu tư với đơn hàng mới hoặc buyer chưa quen biết.

Không phải rủi ro nào cũng có thể kiểm soát — nhưng mọi rủi ro đều có thể được chuẩn bị để phản ứng nhanh hơn khi xảy ra. (Nguồn: phân tích từ VnBusiness, tháng 3/2026)